ΑΓΡΑΦΑ

ΜΥΘΟΛΟΓΙΚΑ, ΙΣΤΟΡΙΚΑ ΚΑΙ ΕΤΥΜΟΛΟΓΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ

Ἡ περιοχὴ τῶν Ἀγράφων ὑπῆρξε κατὰ τὴν ἀρχαιότητα μέρος τῆς ἀρχαίας Δολοπίας. Ἐτυμολογικῶς ἡ ὀνομασία προέρχεται μᾶλλον ἀπὸ τὸ ῥῆμα δολοπεύω= στήνω ἐνέδρα, ποὺ ταιριάζει ἄλλωστε καὶ μὲ τὸν χαρακτῆρα τῶν κατοίκων καὶ τῆς περιοχῆς. Ἡ Δολοπία παρεχωρήθη ὑπὸ τοῦ Πηλέως, τοῦ πατρὸς τοῦ Ἀχιλλέως εἰς τὸν Φοίνικα, ποὺ μετεῖχε εἰς τὴν Τρωικὴ ἐκστρατεία. Οἱ Δόλοπες ὑπῆρξαν τραχὺ καὶ ποιμενικό φύλο ποὺ χάριν εἰς τὴν ἀπόκεντρη περιοχὴ τους, ἀλλὰ καὶ εἰς τὴν πολεμικὴ τους ἀρετή, διετηρήθησαν ἐλεύθεροι, ὅπως ἀκριβῶς συνέβη καὶ μὲ τοὺς ἀπογόνους τους ἐπὶ Τουρκοκρατίας. Εἰς τὴν περιοχὴ Κοκκάλια δὲ (πλησίον τοῦ Κρικέλλου Εὐρυτανίας), ἐδόθη μία ἀπὸ τὶς σημαντικότερες μάχες τῶν Ἑλλήνων τὸ 279 π.Χ., ὅπου ἂν καὶ λιγότεροι συνέτριψαν τὶς βάρβαρες ὀρδές τῶν Γαλατῶν που εἴχαν αἱματοκυλήσει τὴν Ἑλλάδα.

Ἡ ἱστορία τῆς ὀνομασίας τῶν Ἀγράφων εἶναι πολὺ παλαιότερη ἀπὸ ὅσο νομίζεται, διότι ἐκτὸς ἀπὸ τὴν γνωστή ἐκδοχή που ἀναφέρει ὁ Π.Ἀραβαντινός, ὅτι ὀνομάσθησαν ἔτσι, ἐπειδὴ οἱ Τούρκοι μὴ μπορῶντας να καθυποτάξουν τὴν περιοχή, δέν τὴν περιέλαβαν εἰς τά φορολογικά τους βιβλία, ἔχουμε ἄλλες δύο ἐκδοχές. Σύμφωνα μὲ τὴν δεύτερη ἐκδοχὴ ἡ ὀνομασία τους εἶναι παραφθορὰ τῆς ἀρχαίας Ἀγραίας που ἦταν πλησίον αὐτῶν τῶν βουνῶν. Ἐνῶ ἡ τρίτη ἐκδοχή, ποὺ εἶναι καὶ ἡ σωστή, μας δίνει συνάμα καὶ μία πολὺ σημαντικὴ ἱστορικὴ πηγή που ἔχει σχέσι μὲ τὴν ἀδιάσπαστη συνέχεια τοῦ Ἑλληνικοῦ γένους. Συγκεκριμένα εἰς τὶς ἀρχές τοῦ 8ου αἰῶνος, ὅταν αὐτοκράτωρ τοῦ Βυζαντίου ἧταν ὁ Λεὼν ὁ Γ΄ ὁ Ἴσαυρος, στέλνεται ἀντιπροσωπεία ἀπὸ τὸν υἱό του Κωνσταντίνο εἰς τὰ Τρίκαλα, ζητῶντας ἀπὸ τοὺς Ἕλληνες να ὑπογράψουν ἕνα μεταρρυθμιστικό του σχέδιο ἐναντίον τῆς λατρείας τῶν εἰκόνων. Οἱ Ἕλληνες ὄχι μόνον ἀρνοῦνται να ὑπογράψουν ἀλλὰ σκοτώνουν καὶ τοὺς ἀπεσταλμένους τοῦ αὐτοκράτορος. Μετὰ τὸν Λέοντα, τὸ 741μ.Χ., παίρνει τὸν θρόνο ὁ Κωνσταντίνος  Ε΄ ὁ Κοπρώνυμος, ὁ ὁποῖος ἐπίσης ὡς εἰκονομάχος στέλνει τοὺς Ἐξάρχους του νά ἐλέγξουν ἂν οἱ κάτοικοι τῶν Ἀγράφων ἀφαίρεσαν τὶς εἰκόνες ὅπως εἶχε διατάξει. Γιά μία ἀκόμα φορὰ ὅμως, οἱ κάτοικοι σκοτώνουν τοὺς ἀπεσταλμένους ὡς ἱεροσύλους καὶ μόλις φθάνει ἡ εἴδησις εἰς τὸν Αὐτοκράτορα, ὀργισμένος διατάσσει νά διαγραφεί ἡ περιοχὴ αὐτὴ ἀπὸ τοὺς χάρτες τῆς Βυζαντινῆς Αὐτοκρατορίας. Ἔκτοτε, τὰ μέρη εἰς τὰ ὁποῖα συνέβησαν αὐτά, ὠνομάσθησαν Ἄγραφα. (Ἐκ τῆς ἀνωτέρω πληροφορίας τοῦ χρονογράφου Νικηφόρου Κωνσταντινουπολίτη ἔχουμε ἄλλη μία ἀπόδειξι - ἀπάντησι εἰς τοὺς ὀπαδοὺς τῆς θεωρίας Φαλμεράυερ ὅτι οὐδέποτε ὑπῆρξε ἐρημοποίησις τῆς Ἑλλάδος κατὰ τὸν 8ο αἰῶνα, ἄρα καὶ ἀφανισμὸς τῶν Ἑλλήνων, ἐφ’ ὅσον οἱ Ἕλληνες ἧταν τόσο πολυπληθεῖς που ἀψηφοῦσαν αὐτοκρατορικά διατάγματα, προκαλῶντας μάλιστα μὲ τὸν τρόπο ποὺ εἴδαμε, ἐνῶ τὴν ἴδια ἐποχὴ σύμφωνα μὲ τὸν χρονογράφο Ψελλό τὸν Ἄνδριο συνέταξαν καὶ στόλο γιά νά συγκρουσθούν μὲ τὴν αὐτοκρατορία). Εἰς αὐτὰ λοιπὸν τὰ ἀπάτητα βουνά, οἱ ἀνυπότακτοι Ἕλληνες εὕρισκαν καταφύγιο καὶ ἐπὶ τουρκοκρατίας, ἐνῶ ἐκεῖ ἧταν ὅπου συνεκροτήθησαν ἀπὸ τὶς πρῶτες ὁμάδες Κλεφτῶν τῆς Ἑλλάδος.

Τὸ 1525 ὁ σουλτάνος Σουλειμάν ὁ Β΄ διατάσσει τὸν ἐν Θεσσαλία ἀρχιστράτηγό του νά ἐκστρατεύσει ἐναντίον τῶν Ἀγράφων.

Γρήγορα διαπιστώνουν ὅμως ὅτι ἧταν πολὺ δύσκολο να καθυποτάξουν τοὺς ἡρωικοὺς καὶ τραχεῖς κατοίκους τῆς περιοχῆς.

Ἔτσι ἔρχονται εἰς συνεννόησι μὲ τοὺς Ἀγραφιῶτες εἰς τὸ χωριό Ταμάσιο καὶ ὑπογράφουν τὴν ὀμώνυμο συνθήκη πού τοὺς ἔδινε μερικὴ αὐτονομία, μειωμένους φόρους, ἐνῶ ἀπαγόρευε νά κατοικήσουν ἐκεῖ Τούρκικες οἰκογένειες. Τὰ Ἄγραφα ἀνέδειξαν ἡρωικοὺς Καπεταναίους ὅπως τοὺς Κατσαντώνη, Δίπλα, Λεπενιώτη, Μπουκουβάλα, Γεροδῆμο κ.ἅ.

Ἕνα δὲ ἀπὸ τὰ παλαιότερα δημοτικὰ τραγούδια ποὺ ἐξύμνησε τὴν παληκαριά τους εἶναι << Τοῦ Λιβίνη>> ποὺ ἔδρασε τὸ 1685.

Ἧταν τότε πού εἶχε ἀνάψει ὁ πόλεμος ἀνάμεσα σὲ Τούρκους καὶ Βενετούς, ὅταν Ἀρματωλοί καὶ Κλέφτες ἀπὸ τὴν Στερεὰ Ἑλλάδα, προσπάθησαν νά ἐλευθερωθούν ἀπὸ τὸν Ὀθωμανικό ζυγό καὶ ἐπαναστάτησαν πολεμῶντας εἰς τὸ πλὰι τῶν Βενετῶν. Ἀνάμεσά τους ἧταν καὶ ὁ Λιβίνης ἀπὸ τὸ Καρπενήσι ποὺ μὲ τὰ παληκάρια του ἔδωσαν σκληρὴ μάχῃ εἰς τὸ χωριό Γόλιανη, τσακίζοντας τοὺς Τούρκους, ἂν καὶ λιγότεροι.

Οἱ Τοῦρκοι τότε μάζεψαν τεράστιο ἐκστρατευτικό σῶμα ἀπὸ Εὐρυτανία καὶ Φθιώτιδα καὶ τὸν περικύκλωσαν εἰς τὴν θέσι Ἀράχωβα Παρακαμπυλίων ὅπου καὶ ἔπεσε ἠρωικῶς μαχόμενος.

Τὸ τραγούδι περιγράφει τὶς τελευταῖες θελήσεις του.

Κατὰ τὰ τέλη δὲ τοῦ 18ου αἰῶνος, ἧταν ὅπου ὁ Ῥῆγας Βελεστινλής ἔγραφε εἰς τὸν <<Θούριόν>> του για τὴν πανελλήνιον ἕνωσι:

<<Σουλιῶται καὶ Μανιᾶται, λεοντάρια ξακουστά,

ὡς πότε στίς σπηλιές σας κοιμάσθε σφαλιχτά;

Μαυροβουνίου καπλάνια κι’ Ὀλύμπου σταυραετοί

κι’ Ἀγράφων τὰ ξεφτέρια γενῆτε μιά ψυχή>>.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:

Ὅμηρος, Ἰλιὰς

Παυσανίας, Φωκικά

Στράβων, Γεωγραφικά, βιβλίον Θ

Νικηφόρος Κωνσταντινουπολίτης, 6.64,65, Κεδρηνός 796

Ψελλὸς ὁ Ἄνδριος, ἐκ τοῦ τυπογραφείου Κορομηλά, 1838

Ἐγκυκλοπαίδεια τοῦ Ἡλίου

Γεώργιος Μέτσος